متخصص هستند » و انواع مختلف احجار كريمه و منسوجات را تجارت مىكنند « 1 » . هرمز مركزى بزرگ براى تجارت دريايى شرق بود كه به ايران مىرسيد و پيوند پرجنب و جوشى براى انتقال كالاهاى تجارى بين اروپا و شرق دور بود . در اينجا بنادر متعددى وجود داشت كه تجارت طولانى دريايى با آنها صورت مىگرفت و طبق اشاره آلبوكرك اين بنادر كليد استراتژيك براى سلطه بر اين تجارت بودند . دوشادوش بندر هرمز ، بنادرى چون عدن ، گوآ ، كاليكوت و مالاكا نيز از بنادر مهم تجارى بودند ، امّا در بنادر ديگر سواحل هند هم كه تجار و بازرگانان ايرانى با آنان در رفت‌وآمد بودند ، تجارت صورت مىگرفت . شواهدى از اين تجارت گسترده را مىتوان در گزارشهاى عبد الرزاق سفير شاهرخ در سال 845 / 2 - 1441 و افانسى نيكيتين تاجر روسى يك نسل بعد پيدا كرد . طبق نوشته عبد الرزاق بندر هرمز هنوز « تجارت اقليم » را به سمت خود مىكشيد . « و تجار اقاليم سبعه از مصر و شام و روم و آذربايجان و عراق عرب و عجم و ممالك فارس و خراسان و ماوراءالنهر و تركستان و مملكت دشت قپچاق و نواحى قلماق و تمام بلاد مشرق و چين و ماچين و خان باليق روى توجه به آن بندر دارند . و مردم دريابار از حدود چين و جاوه و بنگاله و سيلان و شهرهاى زير باد تناصرى و سقوطره و شهرنو و جزاير ويوه محل تا ديار بليبار و حبش و زنگبار و بندرهاى بيجانگر و گلبرگه و گجرات و كنبات و سواحل برّ عرب تا عدن و جدّه و ينبوع نفايس و ظرايف كه ماه و آفتاب و فيض سحاب آن را آب و تاب داده و بر روى دريا توان آورد به آن بلده آرند . و مسافران عالم از هرجا آيند . هم نقد دهند و هم معاوضه كنند « 2 » . » در اينجا البته اشاره‌هايى هم به قرار و قواعد اعتبارى دادوستد شده كه ابن بطوطه پيشتر بدان اشاره داشت و اين قرار و قواعد از طريق روابط خانوادگى هم صورت مىگرفت . عبد الرزاق درباره ساكنان بندر هرمز مىنويسد كه « اصحاب اديان مختلفه بل كفار در آن شهر بسيارند و بيرون از عدل با هيچ آفريده معامله ندارند . و مردم آن بلده را تملق عراقيان و تعمّق هنديان باشد . » او همچنين برامن و آباد بودن كاليكوت اشاره كرده كه قرينه هرمز است و مردمى از هرمز و نيز از اهالى خراسان در بيجانگر مقيم هستند . شمارى از ايرانيان در دكن به كار مشغول‌اند . نيكيتين نيز بر وجود ايرانيان در هند اشاره كرده و پا را فراتر گذاشته و اظهار داشته كه « حكام و اشراف سرزمين هند همه خراسانى هستند » . نيكيتين بر تجارت وسيعى كه بين ايران و هند از طريق دريا صورت مىگرفت بويژه در بندر دينبول سند اشاره كرده است . او نيز به نقش تجارى بندر هرمز تأكيد

--> ( 1 ) - ماهوان ، The Overall Survey of Ocean s Shores ، ترجمه به انگليسى از جى . و . گ . مايلز ( كمبريج ، 1970 م . ) ، صص 165 ، 167 . ( 2 ) - ميجر ، India in The Fifteenth Century ، بخش اول ، صص 7 - 5 .